فه‌سڵى پێنجهه‌م

 

موحه‌ممه‌د له‌ نێوان بانگه‌شه‌ی ئایینی و ئه‌خلاقی سێکسیدا

 

ده‌رگای یه‌که‌م

وێنه‌ نه‌بینراوه‌کانی موحه‌ممه‌د

 

 مه‌به‌ستمان نیه‌ له‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌دا باس له‌ ورده‌کاری ژیانی موحه‌ممه‌د بکه‌ین، گومانی تێدا نیه‌ که‌ ئه‌و ڕۆڵه‌ی ژینگه‌که‌ی خۆی بووه‌، که‌م تا زۆر کاریگه‌ری کلتورو نه‌رێتی زه‌مه‌نه‌که‌ی به‌سه‌ره‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌دوور نه‌بووه‌ له‌ کاریگه‌ریی ئه‌و ڕوداوانه‌ی له‌ده‌وری ڕویانداوه‌و خۆی له‌گه‌ڵ دۆخه‌که‌دا گونجاندووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌گرنگی ده‌زانم باسی دوو لایه‌نی ژیانی منداڵی و لاوێتی موحه‌ممه‌د بکه‌ین, له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌م فه‌سڵه‌دا به‌سه‌رهات و ڕووداوی گرنگ له‌ژیانی موحه‌ممه‌د ده‌خوێنینه‌وه‌ که‌ناچارمان ده‌کات زانیاریه‌کی که‌م یان سه‌ره‌تاییمان ده‌رباره‌ی پێشینه‌ی ژیانی ئه‌و هه‌بێت، ئه‌ویش کێشه‌ی ده‌روونی و ڕه‌فتاری توندوتیژیه‌.

مێژوونوسان که‌میان ده‌رباره‌ی منداڵێتی موحه‌ممه‌د تۆمار کردووه‌، له‌و که‌مه‌ش هه‌ندێکی نه‌بێت که‌ بۆ ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ گرنگ ‌بن، ئه‌وی دیکه‌ی له‌ چیرۆکه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌کان ده‌چن.[1] بۆ نموونه‌ موحه‌ممه‌د بێ باوک له‌ دایکبووه‌و به‌تاقانه‌یی ژیاوه‌، له‌ ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵیدا دایکیشی کۆچی دوایی کردووه، له‌و شه‌ش ساڵه‌دا که‌دایکی له‌ژیاندا مابوو نزیکه‌ی دوو ساڵ له‌گه‌ڵی ژیاوه‌و له‌‌ کۆرپه‌له‌ییه‌وه‌ تا ته‌مه‌نی چوار ساڵی دایه‌ن شیرده‌رو به‌خێوکه‌ری بووه[2]، له‌ لاوێتیدا دوور له‌شار ژیانی بردوه‌ته‌سه‌رو به‌کاری شوانیه‌ سه‌رقاڵ بووه‌، کاری شوانی وای لێکردووه‌ دوور بووێت له‌و په‌یوه‌ندیه‌ گه‌رموگوڕانه‌ی که‌ له‌و زه‌مه‌نه‌دا باو بووه‌، ژینگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌شێوه‌یه‌ک بووه‌ که‌ تاکه‌کان زیاتر وابه‌سته‌ی بنه‌ماڵه‌و هۆزه‌کانیان بن زیاتر له‌هه‌رشتێکی تر.[3] به‌م شێوه‌یه‌ تا ڕاده‌یه‌ک له‌په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تیدا ته‌ریک و په‌ڕگیرو دوره‌په‌رێز بووه‌.

 

 پزیشکانی پسپۆڕ له‌ تیۆری ده‌روونشیکاریه‌وه‌، توانیویانه‌ ژیانی کۆمەڵایەتی و لایه‌نی ده‌روونی که‌سێکی وه‌ک موحه‌ممه‌د هه‌ڵسه‌نگێنن، زۆربه‌ی توێژه‌ره‌وان جه‌خت له‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌: مردن یاخود دیارنه‌مانی دایک و باوک کاریگه‌ری نێگه‌تیڤ به‌سه‌ر که‌سه‌کانه‌وه‌ جێده‌هێڵن[4]و به‌گشتی له‌سه‌ر ئه‌م خاڵانه‌ کۆکن:

یه‌که‌م: کاریگه‌ری به‌سه‌ر گه‌شه‌ی منداڵه‌که‌و و ڕۆشنبیریی که‌سایه‌تیه‌که‌یه‌وه‌ جێده‌هێڵێت.

دووهه‌م: منداڵه‌که‌ به‌ده‌ست نه‌بوونی سۆزه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ.

سێهه‌م: نه‌مانی هاوسه‌نگی سۆزداریی و دروستبوونی ململانێی ده‌روونی.

چوارهه‌م:  ده‌بێته‌هۆی په‌شێوی ره‌فتارو که‌تن.

پێنجهه‌م: متمانه‌ی به‌خۆی لاوازه‌و که‌متر وابه‌سته‌ی یاساکان ده‌بێت.

شه‌شهه‌م: که‌م ئاگایه‌، سه‌رنجی لاوازه‌، وه‌ک پێویست وه‌ڵام به‌ ده‌وروبه‌ر ناداته‌وه‌.

حه‌وتهه‌م: کاریگه‌ری به‌سه‌ر گه‌شه‌ی ده‌روونی و ئه‌قڵی که‌سه‌که‌ جێده‌هێڵێت و وای لێده‌کات هه‌ست به‌ ترسو خه‌مۆکی بکات.

هه‌شتهه‌م: کار له‌سه‌ر ئاستی به‌ده‌ستهێنانی دراسه‌تی ده‌کات

نۆهه‌م: به‌ هه‌ڵه‌ له‌ چه‌مکی هاوسه‌رگیری تێده‌گات.

ده‌هه‌م: دایک ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ی سه‌ره‌کی بۆ گرێدانی خێزان، باوک وه‌ک وێنه‌یه‌ک ده‌بێت، کاریگه‌ری نیه‌، خێزانێکی شپرزه‌ ده‌بن

یانزه‌هه‌م: که‌شی سۆزو خۆشه‌ویستی له‌و خێزانه‌دا ون ده‌بێ و له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی زۆرێک له‌ کێشه‌ی ده‌روونی شپرزه‌یی ڕه‌وشتی.[5]

ئه‌گه‌ر له‌م فه‌سڵه‌دا به‌ وردی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی موحه‌ممه‌د بخوێنینه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌و له‌گه‌ڵ به‌شی زۆری ئه‌م شیکاریه‌دا یه‌ک ده‌گرێته‌وه‌ که‌ توێژه‌ره‌وان خاڵبه‌ندیان کردووه‌، به‌هۆی مردنی باوکی، دیارنه‌بوونی دایکی، گۆشه‌گیری، دوور له‌ شارستانی، نه‌بوونی په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌شێک بووه‌ له‌ژیانی ئه‌و، ده‌خوێنینه‌وه‌ که‌ هه‌ر ماوه‌یه‌ک و به‌ شێوازیکی جیاواز ڕه‌فتاری کردووه‌و بڕیاری تایبه‌ت و سه‌رنجڕاکێشی داوه‌ که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا نه‌گونجاو بووه‌[6]، له‌ وه‌ڵامی زۆر پرسیاریشدا پێچ و په‌نای زۆر بووه‌[7]، هه‌ستی سۆزو خۆشه‌ویستی له‌ گوته‌و ڕه‌فتاره‌کانیدا نه‌کراوه‌.[8]

ده‌رباره‌ی ڕه‌فتاری توندوتیژیش، له‌سه‌رده‌می موحه‌ممه‌ددا شه‌ڕێکی خوێناوی هه‌بووه‌و چوار ساڵی خایاندووه‌، ئه‌وه‌ تۆمار کراوه‌ که‌ موحه‌ممه‌د له‌ ته‌مه‌نی بیست ساڵیدا به‌ کاروباری تیرهاوێژی به‌شداری له‌و شه‌ڕه‌دا کردووه‌.[9]‌ جگه‌ له‌م شه‌ڕه‌ زیاترم به‌رچاو نه‌که‌وتووه‌ تا لێره‌دا ئاماژه‌ی پێ بده‌م. بۆچوونم وایه‌ که‌ ئه‌و شه‌ڕو کوشتاری زیاتری کردبێت چونکه‌ له‌م فه‌سڵه‌دا موحه‌ممه‌د له‌ناو کۆمه‌ڵێک جه‌نگی خوێناویدا ده‌بینین که‌ زۆر خوێنساردانه‌و بێباکانه‌ ڕه‌زامه‌ندی نیشانداوه‌ سه‌دان که‌س سه‌رببڕن یاخود کۆمه‌ڵکوژی کردووه‌،[10] که‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن ئه‌زموونی موحه‌ممه‌د له‌ شه‌ڕی خوێناویدا له‌وه‌ زیار بووه‌ که‌ ته‌نها له‌یه‌ک شه‌ڕدا به‌شداری کردبێت یاخود مێژوونوسان ته‌نها یه‌ک ڕوداوی شه‌ڕی ئه‌و تۆمار بکه‌ن.

له‌ ڕاستیدا ژیاننامه‌ی موحه‌ممه‌د ئاڵۆزی و سپرزه‌یی زۆری تێدایه‌، له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ ناچینه‌ ناو ورده‌کاریه‌وه‌. هۆکاری سه‌ره‌کی له‌هه‌بوونی ئاڵۆزی له‌ ژیانی موحه‌ممه‌ددا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و پێش ئه‌وه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ی په‌یامبه‌رێتی بکات تا ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی، ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابوری، فه‌رهه‌نگی و کلتوری ئه‌و ته‌مومژاویه‌، سه‌رچاوه‌کان به‌ چه‌ندین جۆر ئاماژه‌یان به‌ ژیانی داوه‌[11] که‌ زه‌حمه‌ته‌ بزانیت کامه‌یان له‌ ڕاستیه‌وه‌ نزیکتره‌، به‌ڵام له‌ ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵیه‌وه‌ تا مردنی، به‌تایبه‌ت دوای سه‌رکه‌وتنه‌ یه‌ک له‌دوا یه‌که‌کانی سه‌ربازی، گه‌شه‌سه‌ندنی ئاینه‌که‌ی، که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌و  باشبوونی پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و، ورده‌کاری له‌ تۆمارکردنی ژیانی ئه‌ودا هه‌یه‌و مێژوونوسان گرنگیان به‌ هه‌موو شتێکی ئه‌و داوه‌، خه‌وی، خواردنی، پاڵکه‌وتنی، ڕۆشتنی، گوته‌کانی، ڕه‌فتاره‌کانی، شه‌ڕه‌کانی، پێکه‌نینه‌کانی.تاد.[12] ته‌نانه‌ت له‌ تۆمارکردنی پێکهاته‌ی له‌شی موحه‌ممه‌د که‌مته‌رخه‌م نه‌بوون، بۆ نموونه‌ ده‌ڵێن: موحه‌ممه‌د نه‌ کورت بووه‌و نه‌ باڵابه‌رز، سه‌رزلێکی ڕیش پڕ بووه‌، ده‌ست و پێی گه‌وره‌و جومگه‌کانی ئه‌ستوور بوون، ڕه‌نگی که‌مێک سوورباوو مووی سه‌رسنگی درێژ و پڕ بووه‌، کاتێک که‌ ده‌چوو به‌ڕێوه‌ وه‌ک بڵێیت هه‌نگاوی قورس بنێت که‌مێک چه‌ماوه‌ته‌وه‌، کاتێک که‌لای ده‌کرده‌وه‌ هه‌موو له‌شی له‌گه‌ڵیدا سوڕاوه‌، چاوه‌کانی گه‌وره‌و ڕه‌ش بوون، قژی سه‌ری خاو بووه‌، به‌ گوێچکه‌کانیه‌وه‌ موو هه‌بوون.[13]

ئێستا دوو بابه‌تمان ده‌رباره‌ی موحه‌ممه‌د بۆ ڕوون بوه‌ته‌وه‌ که‌ بۆ ئه‌م فه‌سڵه‌ گرنگی خۆیان هه‌یه‌، یه‌کیان باری سایکۆلۆژی و ئه‌وی دی ڕه‌فتاری توندوتیژییه‌.

گرنگیدانی موحه‌ممه‌د به‌ په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوریه‌کان له‌و کاته‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا که‌ چووه‌ ناو یه‌که‌م پرۆسه‌ی هه‌وسه‌رگیریه‌وه‌ که‌له‌ته‌مه‌نی بیست و پێنج ساڵیدا بووه‌. له‌دوای ئه‌م هاوسه‌رگیریه‌ ژیانی ئه‌و دابەشی دوو قۆناغی گرنگ ده‌بن، قۆناغێک کە بێ هێزو بێ پشتوپه‌نا بووه‌، له‌ته‌مه‌نی دوای بیست و پێنج ساڵیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات تا په‌نجاو سێ ساڵی، ئەوی تر بەهێزو ساماندارێکی بێ وێنه‌ بووه‌ له‌ ته‌مه‌نی په‌نجاو سێ ساڵیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات تا مردنی له‌ شه‌ست و سێ ساڵیدا.[14]

ده‌سه‌ڵات، پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی،‌ نه‌رێت و په‌روه‌رده‌و كلتووری موحه‌ممه‌د، له‌ نێوان ئه‌و دوو قۆناغه‌دا به‌ جۆرێک لێکجیاوازن که‌ کەسایەتی قۆناغی یەکەمی له‌وه‌ی دووهەمی نه‌چێت. پێش پڕوپاگه‌نده‌ی په‌یامبه‌ری، كه‌سایه‌تیه‌کی تا راده‌یه‌ک هێورو بێده‌نگی هه‌بووه‌، هه‌میشه‌ به‌سه‌ر ئه‌سپ و حوشتره‌ به‌کاری بازرگانی و بژێوی ژیانه‌وه‌ سه‌رقاڵ بووه‌. له‌ قۆناغی دووهه‌مدا گۆڕاوه‌ بۆ خاوه‌ن شکۆیه‌ک یان بۆ فه‌رمانده‌یه‌کی تۆقێنەرو جه‌نگاوه‌رێکی خوێناوی که‌ هه‌میشه‌ حه‌زی له‌ شه‌ڕو کوشتار بێت و به‌سواری که‌ژاوه‌وه‌ بیگێڕن. ئه‌و موحه‌ممه‌ده‌ی که‌ له‌ قۆناغی یه‌که‌مدا سه‌رقاڵی بژێوی ژیان بووه‌و بۆ په‌یداکردنی بژێوی خۆی نانی شوانی خواردووه‌، دواتر گه‌شته‌ بازرگانیه‌کانیشی که‌پڕ پڕ بوون له‌ کێشه‌و سه‌رکێشی و نه‌خۆشی و تینوێتی و مه‌ترسی، به‌ڵام له‌ قۆناغی دووهه‌مدا به‌ کۆمه‌ڵ ژن و کۆیلەو کەنیزەکی هەبوون، به‌ کۆمه‌ڵ خزمەتکارو گورجی هه‌بوون، به‌ کۆمه‌ڵ پاسه‌وان و سه‌ربڕی هه‌بوون، به‌ کۆمه‌ڵ ئه‌سپی تایبه‌ت و حوشتری تایبه‌ت و گوێدرێژی تایبه‌ت و که‌ژاوه‌ی تایبه‌تی هه‌بوون.[15]

ئه‌نه‌سی کوڕی مالیک که‌ گێڕه‌ره‌وه‌یه‌کی سه‌ره‌کی باوه‌ڕپێکراوی سه‌رگوزشته‌کانی موحه‌ممه‌د بووه،‌ سه‌رپه‌رشتیاری ئاوده‌ستی موحه‌ممه‌د بووه‌. عه‌بدوڵڵای کوڕی مه‌سعود، که‌ کۆڵه‌که‌یه‌کی گرنگی سه‌رگوزشته‌و شیکه‌ره‌وه‌ بووه‌، سه‌رپه‌رشتیاری نه‌عل و پێڵاوه‌کانی موحه‌ممه‌د بووه‌. عوقبه‌ی کوڕی عامری جوهه‌نی و ئه‌سله‌عی کوڕی شه‌ریکیش سه‌رپه‌رشتیاری وڵاخ و بارو که‌لوپه‌لیان کردووه‌. ئه‌بو ذه‌ری غه‌فاری و ئه‌یمه‌نی کوڕی عوبه‌یدو داکیشی که‌ ناوی ئوم ئه‌یمه‌ن بووه‌ سه‌رپه‌رشتى كارى رۆژانه‌و پێداویستیه‌كانیان كردووه‌. [16] که‌عبی کوڕی مالک و عه‌بدوڵڵای کوڕی ڕه‌واحه‌و حه‌سسانی کوڕی سابت ئه‌و شاعیره‌ به‌رده‌بارانه‌ بوون که‌ هه‌میشه‌ شیعری پیاهه‌ڵدانیان بۆ موحه‌ممه‌د نوسیوه‌‌.[17] بلالی کوڕی ڕه‌باح، عه‌مرو کوڕی ئوم مه‌کتوم بانگده‌رى مزگه‌وته‌كانى موحه‌ممه‌د بوون.[18]

یه‌کێک له‌دیارده‌ سه‌رنجڕاکێشه‌کانی ژیانی موحه‌ممه‌د له‌مه‌دینه‌دا ئه‌وه‌یه‌ که‌ کۆمه‌ڵێک جه‌للاد له‌ده‌وری بوون و هه‌میشه‌ له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌دا بوون موحه‌ممه‌د فه‌رمانیان پێبدات و بێباکانه‌ سه‌ر له‌لاشه‌ جیابکه‌نه‌وه‌. ئه‌مانه‌ش ناوی هه‌ندێک له‌و سه‌ربڕو جه‌للادانه‌یه‌: عه‌لی کوڕی ئه‌بی طالب، زوبه‌یر کوڕی عه‌وام، میقداد کوڕی عه‌مرو، موحه‌ممه‌د کوڕی مه‌سله‌مه‌، عاصم کوڕی ثابت، ضحاک کوڕی سوفیان، قه‌یس کوڕی سه‌عد، موغه‌یره‌ کوڕی شوعبه‌.[19]

چه‌ندین که‌سیش له‌ حوجره‌كه‌یدا خه‌ریكى نوسینه‌وه‌و تۆمارکردنی ئایه‌ت و سه‌رگوزشته‌کانی موحه‌ممه‌د بوون. جگه‌ له‌م چوار که‌سایه‌تیه‌ به‌ناوبانگه‌ (عبدلله، أنس، حسان، ابن عباس) ئه‌مانه‌ی دیکه‌ش هه‌بوو:

زوبه‌یر کوڕی فوهه‌یره‌، عه‌مرو کوڕی عاص، ئوبه‌ی کوڕی که‌عب، عبدالله کوڕی ڕه‌واحه‌، عه‌بدوڵڵا کوڕی ئه‌رقه‌م، ثابت کوڕی قه‌یس، حه‌نظه‌له‌ کوڕی ڕه‌بیع، موغه‌یره‌ کوڕی شوعبه‌، خالیدی کوڕی وه‌لید، خالیدی کوڕی سه‌عید، تاد[20]

بێگومان له‌م تۆمارانه‌شدا مێژوونوسان نه‌یانتوانیوه‌ خۆیان له‌ نوسینه‌وه‌ی چیرۆکی ئه‌فسانه‌ بپارێزن، بۆ نموونه‌ چیرۆکی سه‌رسوڕهێنه‌ر له‌ دوو ئاژه‌ڵی موحه‌ممه‌د ده‌گێڕنه‌وه‌ که‌یه‌کێکیان هێستر وه‌و ناوی (دوڵدوڵ) بووه‌، ئه‌وی تریش گوێدرێژێکبووه‌ به‌ناوی (یه‌عفور).[21] بۆ نموونە موسڵمانه‌کان ده‌ڵێن موحه‌ممه‌د قسەی لەگەڵ گوێدرێژه‌که‌دا (یه‌عفور) کردووه‌و پێداگری لەسەر حەقیقەتی چیرۆکەکە ده‌که‌ن که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بووه‌:

موحه‌ممه‌د پرسیاری له‌ گوێدرێژه‌که‌ کردووه‌: ناوت چییه‌؟

گوێدرێژ به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامی داوه‌ته‌وه‌: ناوم یه‌زید کوڕی شیهابه‌، تەواوی باوو باپیرانم شه‌ست گوێدرێژ بووه‌، ته‌نها په‌یامبه‌ران سوارمان بوون. پێش تۆ گوێدرێژی یه‌هوودیه‌ک بووم به‌ڵام نه‌مهێشتووه‌ سوارم ببێت. من دواهه‌مین گوێدرێژم و ته‌نها من ماوم، دوای من پشتی ئێمه‌ش ته‌واو ده‌بێت، تۆش دواهه‌مین په‌یامبه‌ریت و دوای تۆ کاری په‌یامبه‌ران ته‌واو ده‌بێت، بۆیه‌ وای ده‌بینم که‌ سوارم بیت.

موحه‌ممه‌دیش پێی گوتوه‌: ئه‌وه‌ من ناوت لێده‌نێم یه‌عفور. ئه‌ی یه‌عفور ئایا حه‌ز به‌ ماکه‌رێک ده‌که‌یت بۆت بێنم.؟

گوێدرێژ: نه‌خێر.

دوای ئه‌مه‌ گوێدرێژەکه‌ی بردووه‌ بۆ لای خۆی و جار جار سواری بووه‌. ئه‌گه‌ر بچوبایه‌ته‌ ماڵێک گوێدرێژکه‌ به‌ سه‌ری خۆی ته‌قه‌ی له‌ ده‌رگای خاوه‌ن ماڵه‌که‌ داوه‌و به‌و شێوه‌یه‌ ئاگاداری کردۆته‌وه‌. هه‌ر له‌ دوای مردنی موحه‌ممه‌د ئه‌ویش خۆی کوشتووه‌.[22]

به‌م شێوه‌یه‌ ژیانی موحه‌ممه‌د پڕ ده‌بێت له‌ چیرۆک و به‌سه‌رهات، شوێن و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و وای له‌ خه‌ڵکانی ده‌وری کردووه‌ گرنگی به‌هه‌موو شتێکی بده‌ن. ئه‌م چه‌ند ناوو ئاماژانه‌ی ئێستا باسمان کردن له‌وه‌ که‌مترن که‌ مێژوونوسان باسیان کردووه‌، بۆ نموونە ابن اثیر بەم شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ خشته‌که‌ی بۆ کێشاوه‌:

١-  ژماره‌ی شه‌ڕه‌کانی موحەممەد

٢- ژماره‌ی حه‌جه‌کانی موحەممەد

٣- تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی موحەممەد ناوه‌کانی، نیشانه‌کانی له‌شی

٤- بوێری و به‌خشه‌نده‌یی موحەممەد

٥- ژمارەو ناوی کۆیله‌و کەنیزەکەکانی موحەممەد

٦- ژنه‌کانی موحەممەد

٧- ژمارەو ناوی ئەسپ و ئێسترو وشترو گوێدرێژمه‌ڕو حوشتره‌کانی موحه‌ممه‌د

٨- کەلوپەلەکانی موحەممەد.[23]

بۆ نموونه‌ کاتێک که‌ نوسیوێتی ناوی هه‌ندێک له‌ کۆیله‌کانی موحه‌ممه‌د، ناوی هه‌ندێکیانی نوسیوه‌:‌

زيد بن حارثة، أسامة بن زيد، ثوبان (أبا عبد الله)، شقران، وأبو رافع، سلمان الفارسي، سفينة (مهران)، أنسة (أبا مسروح)، رويقع أبو مويهبة، رباح الأسود، مدعم، أبو ضميرة، يسار، مهران، مابور...تاد

ناوی هه‌ندێک له‌ ئه‌سپ و ئێسترو گوێدرێژ و حوشترو مه‌ڕه‌کانی موحه‌ممه‌د

ئه‌سپه‌کانی: سکب، ملاوح‏، المرتجز، لزاز، الظرب، اللحيف، الورد، اليعسوب.

ئێستره‌کانی: دلدل، فضة،

حوشترکانی: الحسناء، السمراء، العريس، السعدية، البغوم، اليسيرة، الريا، مهرة، الشقراء.

گوێدرێژه‌کانی: یعفور، عفير، القصوى

حه‌وت بزن و حه‌وت مه‌ڕی شیرده‌ریشی هه‌بووه‌ به‌ناوه‌کانی : عجوة، زمزم، سقيا، بركة، ورسة، أطلال، أطراف.[24]

بێگومان هه‌ریه‌ک له‌و که‌سانه‌ی که‌ ناومان هێناون له‌ مێژووی ئیسلامدا که‌سایه‌تین و به‌شێکی باش له‌ ڕووداوو قسه‌و باسه‌کانی موحه‌ممه‌دو ده‌روبه‌ری ئه‌ویان گێراوه‌ته‌وه‌، که‌ به‌بێ ئه‌م کاره‌یان بۆشاییه‌کی گه‌وره‌ له‌ زانیاریه‌کانی مێژووی ئیسلامدا دروست ده‌بوو.

 کاتێک ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و چیرۆکانه‌ی که‌ چۆن موحه‌ممه‌د هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ ژنه‌کانیدا کردووه‌ هه‌ست ده‌که‌ین مێژووی که‌سێک ناخوێنینه‌وه‌ خۆی به‌ په‌یامبه‌رێکی میهره‌بان و دادپه‌روه‌ر زانیوه‌ به‌ڵام له‌ ژیاننامه‌ی سەرکردەیەکی شه‌ڕانگێز، سێکسبازێکی خۆڕانه‌گرو مرۆڤ سه‌ربڕ ده‌خوێنینه‌وه‌ که‌به‌فه‌رمانی ئه‌و چه‌ندین گۆڕی زینده‌به‌چاڵ پڕکرابێته‌وه‌.[25]

ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانه‌وێت که‌سایه‌تی موحه‌ممه‌د بناسین، له‌ گوتاری ئه‌و تێبگه‌ین و یاساو ڕێساکانی دینی ئیسلاممان بۆ ڕوون ببێته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ بچینه‌ ناو ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وه‌وه‌و شێوازه‌کانی هاوسه‌رگیری و دۆخی سێکسیی ئه‌و لێکبده‌ینه‌وه‌.

 


 

[1]  بۆ نموونه‌ له‌ صحيح البخاريدا نوسراوه‌ که‌ موحه‌ممه‌د، له‌ته‌مه‌نی منداڵیدا  فریشته‌ هاتۆته‌ ته‌لای و سنگی هه‌ڵدڕیوه‌و دڵی ده‌رهێناوه‌، به‌ ئاوێکی تایبه‌ت شتویه‌تی و له‌شوێنی خۆی دایانناوه‌ته‌وه‌، گوایه‌ له‌ پۆخڵه‌واتی خراپه‌کاری ژیانی ئه‌م دونیایه‌ پاکیان کردوه‌ته‌وه‌. بڕوانه‌: صحيح البخاري  كتاب بدء الخلق  باب ذكر الملائكة رقم الحديث 3035

[2] بۆ زانیاری زیاتربڕوانه‌ السیرة النبویة، سير أعلام النبلاء: تصنيف الامام شمس الدين محمد بن عثمان الذهبي، المتوفي 748هـ، مؤسسة الرسالة، ج1 ص 51/52

[3] مێژووه‌که‌ی ابن اثير، له‌ به‌رگی یه‌که‌م و دووهه‌مدا به‌دوورو درێژی باسی ئه‌و وابه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ده‌کات. الكامل في التاريخ: ابن اثير.

[4] دکتور فخري الدباغ، مقدمة في علم النفس، الطبعة الاولى، 1982، وزارة التعيلم العالي و البحث العلمي، جامعة الموصل، ص 80 -81

[5] له‌م سه‌رچاوانه‌ زانیاری باشترمان ده‌ست ده‌که‌وێت:
       د. یوسف حنا، پرۆفسیۆری یاریده‌ده‌ر استاذ مساعد، صباح حنا هرمز، علم النفس التکويني: الطفولة والمراهقة: جامعة الموصل 1986

      پرۆفیسۆری یاریده‌ده‌ر دکتۆر سابیر بۆکانی، دکتۆر سابیر به‌کر مسته‌فا، چه‌ند لاپه‌ره‌یه‌ک له‌ سایکۆلۆژیای منداڵ. 2003 ، چاپی یه‌که‌م، سلێمانی، عێراق، ل 25/27

[6] بۆ نموونه‌ موحه‌ممه‌د بوکی خۆی ماره‌ کردووه‌. بڕوانه‌ ته‌فسیری ئه‌یه‌تی 37 الاحزاب

[7] بڕوانه‌ سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ ۖ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ ۚ قُل رَّبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِم مَّا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ ۗ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِم مِّنْهُمْ أَحَدًا  الکهف 22 له‌م ئایه‌ته‌دا پرسیاریان لێ کردووه‌ که‌ نوستوه‌کانی ئه‌شکه‌وت چه‌ند که‌س بوون، نه‌یزانیوه‌ وه‌ڵامیان بداته‌وه‌ ئیتر پێچوپه‌نای کردووه‌.

[8] له‌م فه‌سڵه‌دا ئاماژه‌ به‌ کۆمه‌ڵێک ڕوداوی موحه‌ممه‌د ده‌که‌ین

[9] الطبقات الكبرى لابن سعد، ذِكْرُ حُضُورِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وسلم حرب الفجار، - ج ١ - الصفحة ١٢٨

[10] بۆ نموونه‌ له‌م فه‌سڵه‌دا بڕوانه‌ چیرۆکی هاوسه‌رگریی ڕێحانه‌و صه‌فییه‌.

[11] بۆ نموونه‌ گه‌ر ئه‌م سه‌رچاوانه‌ بخوێنینه‌وه‌ به‌ئاسانی جیاوازیه‌کان ده‌بینین: سيرة ابن هشام, زاد المعاد لابن القيم,  المغازي للواقدي, الروض الأنف للسهيلي

[12] بڕوانه‌ الكامل في التاريخ: ابن اثير: عز الدين أبي الحسن علي بن أبي الكرم محمد بن محمد بن عبد الكريم بن عبد الواحد الشيباني، المعروف بابن الأثير الجزري، ولد سنة 555هـ توفي سنة 630هـ. سنة ذكر الأحداث في سنة عشر، ذكر صفة النبي وأسمائه وخاتم النبوة. هه‌روه‌ها بڕوانه‌ تأريخ الطبري، ذكر صفة النبي.

[13] الكامل في التاريخ: ابن اثير: ذكر الأحداث في سنة عشر، ذكر صفة النبي وأسمائه وخاتم النبوة. هه‌روه‌ها بڕوانه‌ تأريخ الطبري، ذكر صفة النبي.

[14] ته‌واوی ئه‌و په‌ڕاوانه‌ی که‌ له‌مێژووی ئیسلامدا هه‌ن به‌ دوورو درێژی باسیان له‌و قۆناغانه‌ کردووه‌و چه‌ندین به‌رگیان له‌سه‌ر نوسیوه‌، بۆ نموونه‌ تاريخ الطبری، الكامل في التاريخ، السيرة النبوية.

[15] پاش که‌مێکی تر چه‌ندین نموونه‌ ده‌هێنینه‌وه‌

[16] بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه‌ السيرة النبوية, زاد المعاد في هدي خير العباد للإمام العلامة شيخ الإسلام محمد بن أبى بكر الزرعى ابن قيم الجوزية, الجزء الأول. فصل في مواليه صلى الله عليه وسلم، هه‌روه‌ها: فصل في سراريه

[18] هه‌مان سه‌رچاوه‌،ج1 فَصْلٌ فِي مُؤَذّنِيهِ

[19] هه‌مان سه‌رچاوه‌، فصل فيمن كان يضرب الأعناق بين يديه

[21] تأریخ الطبري،ج٣ ذکر ذكر أسماء بغال رسول الله

[22]  ڕه‌نگه‌ هه‌ندێک له‌ خوێنه‌ران و زۆربه‌ی موسڵمانان گێڕانه‌وه‌یه‌کی له‌م شێوه‌یه‌ به‌ ناڕاست بزانن، باوه‌ڕیان به‌ ئیسلام لاواز ده‌کات و پێویسته‌ بڕواننه‌ ئه‌م سه‌رچاوانه‌

ابن كثير :البداية والنهاية- الصفحة أو الرقم:6/158

الألباني :السلسلة الضعيفة- الصفحة أو الرقم:5405

ابن حبان :المجروحين- الصفحة أو الرقم:2/328

ابن الجوزي :موضوعات ابن الجوزي- الصفحة أو الرقم:2/26

الذهبي :ميزان الاعتدال- الصفحة أو الرقم:4/34

[23] الكامل في التاريخ، ابن اثير، له‌باسی ڕوداوه‌کانی ساڵی ده‌یه‌می کۆچی.

[24] هه‌مان سه‌رچاوه‌و ناونیشان

[25] هه‌ر له‌م فه‌سڵه‌دا چه‌ندین نموونه‌ باس ده‌که‌ین